Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunduğuna görə, Allah rəsulu ﷺ belə buyurmuşdur: “Allahın yüzdən bir əskik – doxsan doqquz adı vardır. Kim onları sayarsa, Cənnətə daxil olar”.⁽¹⁾

Bu hədisdə diqqət çəkən bir neçə mühüm məqam var:

Birincisi: Uca Allahın adları çoxdur. Bu hədis Allahın gözəl adlarının sadəcə doxsan doqquz ilə məhdudlaşdığı mənasına gəlmir. Çünki Peyğəmbərimiz ﷺ İbn Məsudun (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdiyi digər bir səhih hədisdə Rəbbinə belə dua və münacat etmişdir: “Səndən Özünə aid olan və Kitabında nazil etdiyin, yaxud bəndələrindən birinə öyrətdiyin, yaxud da Öz qatındakı qeyb elmində gizli saxladığın hər bir adınla diləyirəm...” ⁽²⁾ Deməli, Rəbbimizin Özünə məxsus elə adları vardır ki, onlardan bəzilərini Öz Kitabında (Quranda) nazil edib, bəzilərini peyğəmbərlərinə, elçilərinə, yaxud yaxın mələklərinə öyrədib. Adlarından bəzisini isə Öz qatındakı qeyb elmində saxlamışdır ki, onları Özündən başqa heç kimsə bilmir. Çünki Allahın əzəməti elə bir dərinlikdədir ki, məxluqat onu dərk etməkdən acizdir. O, Haq olan İlahdır; mütləq gözəllik, mütləq kamillik, sonsuz calal, kamil əzəmət, izzət və qüdrət yalnız Ona məxsusdur. Odur ki, Allahın elə ad və sifətləri var ki, onları yalnız Onun Özü bilə bilər. Hədisdə bəhs olunan doxsan doqquz adın isə xüsusi bir özəlliyi vardır; elə Peyğəmbərimizin ﷺ buyurduğu kimi, kim onları sayarsa, Cənnətə daxil olar.

İkincisi: Allahın adları təvqifidir (yəni yalnız ayə və hədislərlə bilinə bilər). Heç bir insanın öz ağlına görə Allaha ad vermək ixtiyarı yoxdur. Onun adları yalnız Quranda və ya səhih hədislərdə birbaşa ad olaraq keçən isimlərdir. Məsələn: əl-Xaliq, əl-Bari, əl-Musavvir, əl-Məlik, əl-Quddus, əs-Səlam, əl-Əziz, əl-Həkim, əl-Ali, əl-Əzim, əl-Mumin, əl-Müheymin və sair bu kimi isimlər.

Üçüncüsü: Allahın gözəl adlarından bəziləri yalnız Onun Özünə məxsusdur, belə ki, həmin adlarla başqasını adlandırmaq olmaz. Bunlar "ər-Rəhman" və "Allah" adlarıdır: “De ki, istər Allah deyin, istərsə də Rəhman deyin. Hansını desəniz, ən gözəl adlar Ona məxsusdur” (İsra, 110). Digər adlarla isə başqaları da adlandırıla bilər. Məsələn, "əs-Səmi" (Eşidən) və "əl-Bəsir" (Görən) adları kimi. İnsan da bu xüsusiyyətlərlə vəsf oluna və adlandırıla bilər. Necə ki, Allah Təala Qurani-Kərimdə insan haqqında belə buyurur: “Şübhəsiz ki, Biz insanı qarışıq nütfədən yaratdıq... onu eşidən, görən etdik” (İnsan, 2). Eləcə də "ər-Rauf" (Şəfqətli), "ər-Rahim" (Mərhəmətli), "əl-Ali" (Uca), "əl-Kəbir" (Böyük), "əl-Xabir" (Xəbərdar) və digər adlar da belədir. Lakin Yaradan ilə yaradılmış arasında böyük fərq olduğu kimi, eləcə də bu vəsflərlə Allahın və məxluqun vəsflənməsi arasında da o cür böyük fərq vardır. Rəbbimiz bu sifətlərin ən ucasına, ən dolğununa, ağla gəlməyən və dərkedilməz dərəcədə ən kamil və ən gözəlinə sahibdir. Bəli, bir bəndə Allahın bəzi adları ilə adlandırıla bilər, lakin həmin adın Allahda olan həqiqəti ilə yaradılmış bir varlıqdakı mahiyyəti arasında nəhəng bir uçurum vardır.

Dördüncüsü: Allah elçisinin ﷺ “Allahın yüzdən bir əskik – doxsan doqquz adı vardır. Kim onları sayarsa, Cənnətə daxil olar” buyruğundakı "saymaq" anlayışı aşağıdakı mühüm məqamları əhatə edir:

1. Bu adları bilmək və əzbərləmək: Elə bir şəkildə ki, insan onları bir-bir saya bilsin. Bir çox elm əhli bu adları Qurandan və səhih hədislərdən seçib çıxarmağa, bir araya toplamağa xüsusi diqqət yetirmişdir. Bu, Allahın gözəl adlarını "saymaq" anlayışına daxildir. İnsanın Allahın adları haqqında məlumata və biliyə sahib olması, onları oxuması və onlarla Allaha dua etməsi çox böyük bir fəzilətdir. Buna görə də, möminin bu adları bir vərəqə yazıb evində gözünün qarşısına qoyması yaxşı bir haldır: beləcə həm onları dilə gətirməsi ilə bərəkətindən nəsibini alar, həm də əzbərləməsi asanlaşar.

2. Adların mənalarını dərk etmək: Çünki bu adlar sadəcə rəmzi, cansız və ya mənası qaranlıq sözlər deyil. Əksinə, onlar mənaları tam anlaşılsın, dərk edilsin deyə açıq-aydın ərəb dilində nazil edilmişdir. Bu səbəbdən insan ilahi adların mənasını ona izah edən heç olmasa qısa, yığcam bir kitaba mütləq nəzər salmalıdır. Gəlin bu adların mənalarını öyrənək ki, onları oxuyanda sadəcə arxasında nə dayandığını anlamadığımız kəlmələri təkrarlamış olmayaq, əksinə, qoy oxuduqlarımızın bir mənası olsun. Bu addımın özü belə nəfsə bərəkət və paklıq gətirən, qəlbi, ağlı, ruhu və vicdanı kamillik mərtəbələrinə ucaldan böyük bir qazancdır.

3. Bu adlarla Allaha durmadan, israrla dua etmək: Necə ki, Uca Allah buyurur: “Ən gözəl adlar Allahındır. Ona bu adlarla dua edin...” (Əraf, 180). Çünki Uca Allah bu adlarla Ona dua edilməsini sevir.

4. Bu adların mənalarını daima göz önündə tutmaq: İnsanların mübtəla olduğu ən pis bəla – qəflət, həyatın maddi tərəfinə aludə olmaq və diqqəti yayındıran keçici şeylərin arxasınca kor-koranə getməkdir. Qəlblərin ən gözəl dərmanı isə Uca Allahın əzəmətini qəlbdə qoruyub saxlamaq, Onu tanımaq və Ona iman gətirmək yolunda pillə-pillə ucalmaqdır. Elə bir məqama ucalmaq ki, insan sonda “Allaha sanki Onu görürmüş kimi ibadət etmək” dərəcəsinə çatsın. Bax bu, insanın Allaha itaətə olan həvəsini, sevgisini və gümrahlığını daha da artırar. Eyni zamanda, bu adların mənasını qəlbdə hiss etmək mömini günahlardan uzaqlaşdırar, asiliklərə qarşı daxilində bir soyuqluq yaradar, günahı tez bir zamanda tərk etməyə, tövbəyə və Allaha sığınmağa güc verər. Çünki insan günah içində olanda qəlbində bir sıxıntı, habelə Rəbbindən uzaqlıq hiss edər; Allahın qəzəbindən, qəzəbindən və günahda israr etdiyinə görə onu cəzalandıracağından çəkinər. Şübhəsiz ki, bu uca adları dərk etməyin insana qazandırdığı ən gözəl bəhrələr – qəlb təmizliyi, daxili hüzur, insanlarla gözəl rəftar, Allahın qarşısında təvazökarlıq, eləcə də ağlın, fəhmin və idrakın genişlənməsidir.

1) Buxari, 2736 və Müslim, 2677
2) Əhməd (3712), Əbu Yəla (5297) və başqaları rəvayət etmişdir.