Əhli-Sünnə vəl-Cəmaənin etiqadına görə, qədərə iman dörd mərtəbəni əhatə edir: Allahın elmi, yazması, iradəsi və yaratması. Bu mərtəbələrin hər biri Qurani-Kərim və Sünnə dəlilləri ilə təsdiq olunur.
1. Birinci mərtəbə: العلم — Elm
Bu mərtəbə Allahın keçmişdə olmuş, hazırda olan və gələcəkdə olacaq hər şeyi əzəldən bilməsinə iman etməkdir. Allahın elmi hər şeyi əhatə edir; Onun bilmədiyi heç bir şey yoxdur.
إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Mənası: “Şübhəsiz ki, Allah hər şeyi Biləndir.” (əl-Ənfal, 75)
وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا
Mənası: “Allah hər şeyi elmi ilə əhatə etmişdir.” (ət-Talaq, 12)
Deməli, Allah qullarının nə edəcəklərini və hadisələrin necə baş verəcəyini əzəldən bilir.
2. İkinci mərtəbə: الكتابة — Yazmaq
Bu mərtəbə Allahın bütün məxluqatın qədərini baş verməzdən əvvəl yazmasına iman etməkdir.
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ
Mənası: “Məgər bilmirsən ki, Allah göydə və yerdə olanları bilir? Həqiqətən, bunlar Kitabda yazılmışdır. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün asandır.” (əl-Həcc, 70)
كَتَبَ اللَّهُ مَقَادِيرَ الْخَلَائِقِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِخَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ
Mənası: “Allah göyləri və yeri yaratmazdan əlli min il əvvəl məxluqatın qədərini yazmışdır.” (Səhih Muslim, 2653)
3. Üçüncü mərtəbə: المشيئة — İradə və diləmək
Bu mərtəbə kainatda baş verən hər şeyin Allahın iradəsi və diləməsi ilə baş verdiyinə iman etməkdir. Allahın kövni iradəsi ilə baş verən hər şey mütləq Onun sevdiyi və razı qaldığı şey demək deyil. Şəri iradə isə Allahın sevdiyi və qullarına əmr etdiyi iman və itaət kimi əməllərlə bağlıdır.
وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ
Mənası: “Aləmlərin Rəbbi olan Allah istəmədikcə siz istəyə bilməzsiniz.” (ət-Təkvir, 29)
وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ
Mənası: “Əgər Allah istəsəydi, onlar bir-biri ilə vuruşmazdılar. Lakin Allah istədiyini edir.” (əl-Bəqərə, 253)
Qulun iradəsi və seçimi vardır, lakin onun iradəsi Allahın iradəsindən müstəqil deyil. İnsan seçimlərinə və əməllərinə görə məsuliyyət daşıyır.
4. Dördüncü mərtəbə: الخلق — Yaratmaq
Bu mərtəbə göylərdə və yerdə olan hər şeyin Allah tərəfindən yaradıldığına iman etməkdir. Məxluqatın zatları, sifətləri və əməlləri Allahın yaratması ilə mövcuddur.
اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ
Mənası: “Allah hər şeyin Yaradıcısıdır. O, hər şeyi qoruyub idarə edəndir.” (əz-Zumər, 62)
وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ
Mənası: “Sizi də, etdiklərinizi də Allah yaratmışdır.” (əs-Saffat, 96)
Allah bütün məxluqatın və onların əməllərinin Yaradıcısıdır. Bununla yanaşı, insan öz iradəsi ilə seçim edir və etdiyi əməllərə görə məsuliyyət daşıyır. Allah insana iradə və qüdrət vermişdir.
Qədərə iman haqqında ümumi dəlil
أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ
Mənası: “Allaha, mələklərinə, kitablarına, elçilərinə, Axirət gününə və qədərin xeyrinə də, şərinə də iman gətirməyindir.” (Səhih Muslim, 8 — Cəbrail hədisi)
Nəticə:
Qədərə iman dörd əsas mərtəbədən ibarətdir: Allahın hər şeyi bilməsi (elm), qədərini yazması (kitabət), hər şeyin Onun iradəsi ilə baş verməsi (məşiət) və hər şeyi yaratması (xalq). Əhli-Sünnə vəl-Cəmaə bu dörd mərtəbənin hamısını təsdiq edir. İnsan isə Allahın yaratdığı iradə və qüdrətlə seçim edir və əməllərinə görə məsuliyyət daşıyır.